Citaat van Deepak Chopra

Beeld je eens in: je hebt samen met je partner een eerste afspraak gemaakt voor relatietherapie. Wat gaat er door je heen als je de therapieruimte voor het eerst betreedt? Hoe is voor jou het idee om met hem of haar in therapie te gaan? De kans is groot dat je het wel wat spannend vindt… Je angsten en onzekerheden hebben de neiging om in zo’n situatie op de voorgrond te treden. Wat zal er allemaal naar boven komen? Zal ik niet verkeerd begrepen worden? Zal het wel iets uithalen? Wat voor soort persoon is die therapeut eigenlijk? Dit alles en meer flitst mogelijk door je hoofd waardoor je hart alras feller gaat kloppen, je bloeddruk zienderogen stijgt en het tempo van je ademhaling de hoogte inschiet.

Spanning, opwinding, het hoort er bij als datgene wat je lief is, op de schop gaat. Volgens ‘Het Groot Uitdrukkingenwoordenboek van Van Dale is de wat concretere betekenis van dit gezegde, dat de schop de grond in gaat: een project met graafwerkzaamheden begint. En laten we eerlijk zijn, op een paar uitzonderingen na, is graven in onze relatiepatronen niet meteen de hobby van de meesten onder ons. Vaak is er een vorm van lijden voor nodig om die stap te gaan motiveren.

Als koppels aankloppen om een begeleiding aan te gaan, wordt dit ook meestal aangevuurd door ongenoegen over hoe het er tussen hen aan toe gaat. Daaronder ligt echter bovenal de wens om de kwaliteit van hun relatie te verbeteren. Die hoop op een beter is wel eens fragiel, toch getuigt ze van het verlangen naar dialoog en naar verbinding. Dit laatste blijkt een onontbeerlijk ingrediënt dat wij mensen gemeenschappelijk als fundamenteel ervaren in ons bestaan. “Alle werkelijke leven is ontmoeting” schreef filosoof Martin Buber ooit. Hij vindt dat een mens pas echt mens wordt als hij een relatie aangaat met de ander. Wij hebben de ander nodig om onszelf te ontdekken, te ontplooien en te groeien in ons potentieel. Doorheen de ander kunnen we ook ons vermogen tot liefhebben ruimte geven. Net omdat de inzet hoog is, zijn we bereid om te gaan graven.

Als we de kwaliteit van onze relatie willen verhogen, dan hebben we niet alleen te kijken naar wat de ander in ons losmaakt, maar ook naar hoe we omgaan met onszelf. Hoe we ons verhouden tot onszelf is per slot van rekening, tegelijk ook het referentiekader waarmee we in de wereld staan en ons verhouden tot de ander. De bereidheid tot zelfreflectie is dus cruciaal in relatietherapie. Daar is zonder twijfel moed voor nodig, want in zo’n traject kom je jezelf gegarandeerd tegen: je fraaie en je minder fraaie kantjes. Graven in je relatiepatronen is altijd ook wroeten in je eigen psyché.

Dat kan zwaar en beangstigend lijken, maar vaak is het ook bevrijdend en kan het ons net naar meer lichtheid leiden. Bewustwording geeft tenslotte keuzevrijheid om gezonder met onze eigen schadelijke patronen om te gaan. Het is veruit het enige waar we controle over hebben om onze verhoudingen beter te maken en onze relatie naar een hoger niveau te tillen. Je partner en jezelf kunnen er maar baat bij hebben.

Als wij ons destructief uiten naar de ander of naar onszelf, dan heeft dat veelal te maken met hoe anderen in het verleden vernietigend met ons zijn omgegaan, al dan niet bewust en dikwijls ook met de beste intenties. Achter elk (zelf)verwijt schuilt een wonde. Die kan groot of kleiner zijn, maar al te vaak is het een blinde vlek of ‘een akelig iets’ waar mensen van wegvluchten.

Alles wat je onderdrukt komt vroeg of laat echter spoken. Bijvoorbeeld door onze partner aan te doen waar we zelf onder hebben moeten lijden, maar niet uitgeklaard hebben. In de wereld van de psychotherapie bestaat er een term voor: destructief recht. Omdat jou onrecht is aangedaan, voel je je onbewust gerechtigd om anderen ook op de rooster te leggen. Stel dat je systematisch te veeleisend bent voor jezelf en maar moeilijk kan aanvaarden dat je fouten maakt. Dan bestaat de kans dat jij je ook te streng zal opstellen ten aanzien van je partner. Maar het kan ook dat je dit destructief recht tegen jezelf keert. Bijvoorbeeld doordat je keer op keer over je grens laat gaan en het onrecht dat jouw partner je eventueel aandoet, klakkeloos aanvaardt, omdat je van jezelf eist dat je net verantwoordelijk moet kunnen omgaan met het gedrag van de ander.

Daarnaast zijn er nog vele vormen van onderdrukkingsmechanismen. Soms komt het spoken bijvoorbeeld vermomd als zelfkastijding. Jezelf in gedachten naar beneden halen kan een uitstekend dempingsmiddel zijn, gebaseerd op anticipering: het is nog altijd dragelijker als ik mezelf eerst afwijs dan wanneer iemand anders het onverwacht zou doen. Of net omgekeerd, jezelf de hemel in prijzen om maar niet geconfronteerd te worden met een minderwaardigheidsgevoel.

Zulke patronen hebben natuurlijk ook impact op hoe je met je partner omgaat en vervolgens op hoe die met jou omgaat. De dynamiek van de relatie is dus onbetwistbaar onderhevig aan hoe je in relatie staat tot jezelf en je innerlijke demonen. Hoe we met elkaar in interactie gaan, is steeds gebaseerd op hoe we onszelf benaderen en in welke mate we ons bewust zijn van onze eigen overlevingsreflexen en patronen.

Onderdrukkingsmethodes worden ook wel als overlevingsreflexen of defensiemechanismes geduid: methodes waarmee de ziel zich onbewust beschermt tegen trauma en onaangename inzichten. Iedereen heeft ze en vaak hebben ze ons ook ooit prima beschermd tegen emotioneel leed. Als ze ons echter weerhouden om voluit in het leven te staan en stokken in de wielen steken van onze belangrijke relaties, waaronder die met onze partner, dan is het zinvol om te gaan kijken hoe we deze vriendelijk kunnen ontmantelen. Dat is net het gene we betrachten in een relatietherapie.

Relatietherapie veronderstelt o.a. dat we samen een proces aangaan waarbij we zicht krijgen op hoe onze verdedigingsmechanismes met die van onze partner in interactie gaan en elkaar versterken. De inzichten die we hier opdoen, werken enerzijds veelal ontschuldigend. Niemand kiest immers bewust voor de overlevingsreflexen die we hebben ontwikkeld. Anderzijds sporen ze aan tot het nemen van verantwoordelijkheid om met de eigen patronen aan de slag te gaan. Daarom kan het ook een mooie insteek zijn voor persoonlijke ontplooiing. Daarnaast kan een relatietherapie je als koppel uiteraard ook sterk doen groeien. Hoe mooi wordt het niet als je elkaar kan bemoedigen in het stapje per stapje afleggen van je destructieve patronen. En hoeveel deugd doet het niet als deze patronen met mildheid worden ontvangen i.p.v. met verwijten.

In een begeleiding ligt de focus op verbinding en trachten we de liefde steeds terug te laten stromen daar waar ze verstrikt is geraakt. Dit lukt niet altijd, maar de ervaring leert dat wanneer er genoeg inzet en zelfreflectie is, er heel wat goeds kan verwezenlijkt worden. Alles begint bij jezelf.

Dit artikel werd geschreven in november 2019 door Annelies Harvent .